Rozpoczęcie i zakończenie pracy to zagadnienia, które w praktyce zawodowej budzą wiele pytań, zwłaszcza w kontekście obowiązujących przepisów Kodeksu pracy. Choć brzmią prosto, wiążą się z wieloma aspektami prawnymi, które mają istotne znaczenie zarówno dla pracowników, jak i pracodawców. W artykule przyjrzymy się dokładnie, co prawo mówi o czasie stawienia się do pracy, momentach rozpoczęcia i zakończenia obowiązków oraz jakie zasady obowiązują w tym zakresie w 2026 roku.
Kiedy zaczyna się czas pracy według Kodeksu pracy?
Zgodnie z art. 128 § 1 Kodeksu pracy, czasem pracy jest czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy – w zakładzie pracy lub innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy. To oznacza, że czas pracy nie zaczyna się od momentu wejścia na teren zakładu, ale od chwili, gdy pracownik jest gotowy do rozpoczęcia obowiązków zawodowych.
Jeśli więc umowa określa godziny pracy od 8:00 do 16:00, pracownik musi być na stanowisku pracy dokładnie o 8:00. Nie oznacza to jednak obowiązku stawienia się wcześniej, chyba że wynika to z wewnętrznego regulaminu pracy. Pracodawca nie może jednostronnie narzucić obowiązku wcześniejszego przybycia do pracy, np. 15 minut przed rozpoczęciem zmiany, jeśli nie ustanowił tego w aktach wewnętrznych.
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego, czas pracy liczony jest od momentu stawienia się do pracy w gotowości do jej świadczenia, a nie od momentu wejścia do budynku.
Przygotowanie do pracy – czy to już czas pracy?
To jedno z najczęstszych źródeł nieporozumień. Przebranie się w odzież roboczą, przygotowanie narzędzi czy zalogowanie się do systemu informatycznego – te czynności często wykonuje się przed faktycznym rozpoczęciem pracy. Jeśli obowiązek wykonania tych czynności wynika z regulaminu pracy, mogą one być zaliczane do czasu pracy.
Jeżeli natomiast pracodawca nie uregulował tego w wewnętrznych przepisach, to czas poświęcony na przygotowanie się do pracy nie jest wliczany do czasu pracy. Pracownik sam musi zadbać o to, by zjawić się w pracy na tyle wcześnie, by być gotowym do rozpoczęcia obowiązków punktualnie.
- przebranie się w odzież roboczą,
- zalogowanie się do systemu,
- sprawdzenie narzędzi lub dokumentacji,
- przygotowanie stanowiska pracy.
Jak prawidłowo zakończyć dzień pracy?
Zakończenie pracy również nie powinno budzić wątpliwości. Czas pracy kończy się wraz z upływem ostatniej minuty ustalonego harmonogramu. Wszelkie czynności takie jak przebieranie się, sprzątanie stanowiska czy wylogowanie z systemu powinny odbywać się po zakończeniu pracy, chyba że regulamin pracy stanowi inaczej.
Pracodawca nie ma prawa wymagać, by pracownik opuścił stanowisko pracy przed końcem zmiany. Jednak w niektórych zakładach przyjęto praktykę, że ostatnie minuty pracy można przeznaczyć na czynności końcowe – ale tylko wtedy, gdy zostało to zatwierdzone w regulaminie.
W myśl przepisów, pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy aż do ostatniej minuty czasu pracy, określonego w umowie lub harmonogramie.
Co z wcześniejszym przychodzeniem do pracy?
Niektórzy pracodawcy oczekują od pracowników, by ci pojawiali się w pracy 10-15 minut przed rozpoczęciem zmiany. Czy takie oczekiwania są zgodne z prawem? Nie, jeśli nie wynikają z regulaminu pracy lub innych wewnętrznych źródeł prawa pracy.
W przypadku, gdy pracodawca żąda wcześniejszego przybycia i traktuje to jako obowiązek, a nie dobrą wolę pracownika, to czas ten powinien być uznany za czas pracy. W przeciwnym razie mamy do czynienia z próbą obejścia przepisów dotyczących godzin nadliczbowych.
Wewnętrzne regulacje zakładowe
Wszystkie zasady dotyczące godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy, a także takich kwestii jak przygotowanie się do pracy, powinny być zawarte w regulaminie pracy. Regulamin pracy jest dokumentem regulującym prawa i obowiązki stron stosunku pracy, a jego postanowienia mają moc wiążącą dla obu stron.
Jeśli pracodawca chce wymagać wcześniejszego przychodzenia do pracy, musi zawrzeć takie postanowienie w regulaminie, obwieszczeniu lub układzie zbiorowym pracy. W przeciwnym razie nie może oczekiwać, że pracownik będzie obecny wcześniej niż określona godzina rozpoczęcia zmiany.
Ewidencja czasu pracy
Obowiązek prowadzenia ewidencji czasu pracy spoczywa na pracodawcy. Najczęściej odbywa się to za pomocą systemów elektronicznych – jak np. rejestracja wejść i wyjść za pomocą kart magnetycznych. To, od jakiego momentu liczony jest czas pracy, zależy od przyjętych zasad ewidencji.
Jeśli ewidencja rozpoczyna się od momentu odbicia karty, a pracownik musi się jeszcze przygotować do pracy, to może to prowadzić do nieprawidłowości. Dlatego bardzo ważne jest, aby jasno określić, czy czas przygotowania wlicza się do czasu pracy.
Praca w godzinach nadliczbowych – kiedy się zaczyna?
Praca w godzinach nadliczbowych to praca ponad obowiązujące normy czasu pracy: 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin tygodniowo. Jeśli pracodawca wymaga przychodzenia wcześniej lub pozostania po godzinach pracy, a nie zapewnia za to wynagrodzenia lub czasu wolnego – narusza przepisy.
Wymuszanie wcześniejszego przychodzenia, bez zaliczenia tego czasu do godzin pracy, może w praktyce prowadzić do nielegalnych nadgodzin. Dodatkowo, planowanie pracy ponad 8 godzin dziennie jest zabronione, chyba że wynika ze szczególnych potrzeb pracodawcy i jest to incydentalne.
- praca ponad 8 godzin dziennie – nadgodziny dobowe,
- praca przekraczająca przeciętnie 40 godzin tygodniowo – nadgodziny tygodniowe,
- praca w dni wolne – również uznawana za nadgodziny, jeśli nie udzielono dnia wolnego.
Lista spóźnionych – czy to dozwolone?
W niektórych zakładach pracy spotyka się praktykę wywieszania list pracowników spóźnionych lub niezdyscyplinowanych. Choć posługiwanie się imieniem i nazwiskiem pracownika nie jest z definicji niezgodne z prawem, to już publiczne piętnowanie może stanowić naruszenie dóbr osobistych.
Takie działanie może naruszać godność i prywatność pracownika. Zgodnie z orzecznictwem, jeśli nie istnieje uzasadniona potrzeba ujawnienia danych w ten sposób, a działanie narusza dobra osobiste, pracownik może dochodzić swoich praw przed sądem.
Co mówi Kodeks pracy o dyspozycyjności?
Pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy od momentu stawienia się w miejscu pracy z zamiarem jej świadczenia. Nie musi jeszcze realnie wykonywać czynności – istotne jest, że jest gotów do pracy. To rozróżnienie ma znaczenie przy rozliczaniu czasu pracy.
Dyżur a czas pracy
Dyżur to czas, w którym pracownik jest gotowy do pracy poza normalnymi godzinami, ale jej faktycznie nie wykonuje. Czas dyżuru nie wlicza się do czasu pracy, chyba że pracownik w tym czasie wykonuje obowiązki zawodowe.
Za czas dyżuru przysługuje czas wolny lub wynagrodzenie. Ważne jest, aby dyżur nie naruszał przepisów o odpoczynku dobowym i tygodniowym – minimum 11 godzin odpoczynku na dobę i 35 godzin tygodniowo.
Jakie sankcje grożą za naruszenie przepisów?
Naruszenie przepisów o czasie pracy może prowadzić do konsekwencji prawnych. Planowanie pracy w godzinach nadliczbowych bez podstawy prawnej jest wykroczeniem. Inspekcja pracy może nałożyć grzywnę na pracodawcę, a pracownik ma prawo domagać się rekompensaty.
W przypadku systematycznego łamania przepisów – np. przez zmuszanie do wcześniejszego stawienia się w pracy bez wynagrodzenia – pracownik może wystąpić do sądu pracy. Pracodawca może również ponieść odpowiedzialność cywilną za naruszenie dóbr osobistych, jeśli stosuje praktyki typu publiczne piętnowanie.
Jak pracodawca powinien ustalić czas pracy?
Zgodnie z art. 150 § 1 Kodeksu pracy, systemy i rozkłady czasu pracy ustala się w:
- układzie zbiorowym pracy,
- regulaminie pracy,
- obwieszczeniu – jeśli nie obowiązuje regulamin ani układ zbiorowy pracy.
Informacje o czasie pracy muszą być przedstawione pracownikowi na piśmie najpóźniej w ciągu 7 dni od dnia zawarcia umowy o pracę. Pracodawca nie może samodzielnie zmieniać zasad bez odpowiednich dokumentów.
Podsumowanie – co warto zapamiętać?
Każdy pracownik ma obowiązek stawić się w pracy punktualnie, ale nie ma obowiązku przychodzenia 15 minut wcześniej, jeśli nie wynika to z regulaminu. Czas pracy zaczyna się wtedy, gdy pracownik jest gotowy do jej wykonywania na stanowisku pracy, a nie w momencie wejścia do budynku. Czas przygotowania do pracy co do zasady nie jest wliczany do czasu pracy, chyba że przepisy zakładowe to przewidują.
Pracodawca nie ma prawa planować pracy w godzinach nadliczbowych ani wymagać wcześniejszego przychodzenia bez odpowiedniego wynagrodzenia. Wszelkie zasady dotyczące czasu pracy muszą wynikać z dokumentów pracodawcy, a nie z ustnych poleceń. Przestrzeganie tych zasad to obowiązek zarówno pracodawcy, jak i pracownika.
Co warto zapamietać?:
- Czas pracy zaczyna się, gdy pracownik jest gotowy do jej wykonywania, a nie od momentu wejścia do budynku.
- Przygotowanie do pracy (np. przebranie się, zalogowanie) nie jest wliczane do czasu pracy, chyba że regulamin to przewiduje.
- Pracodawca nie może wymagać wcześniejszego przychodzenia do pracy bez odpowiednich zapisów w regulaminie.
- Praca w godzinach nadliczbowych jest dozwolona tylko w określonych przypadkach i musi być odpowiednio wynagradzana.
- Wszystkie zasady dotyczące czasu pracy muszą być zawarte w regulaminie pracy lub układzie zbiorowym, a nie ustnie narzucane przez pracodawcę.
